تژگاه > نسخه قابل چاپ > موسیقی محلی قوم لُر
صفحه نخست > فرهنگ و هنر / مردم شناسی / گزارش / اختصاصی > موسیقی محلی قوم لُر

موسیقی محلی قوم لُر


19-06-1396, 23:30. نويسنده: admin
موسیقی محلی قوم لُر »
موسیقی قوم لُر را می‌توان در یک تقسیم بندی کلی به دو دسته تقسیم می شود :
الف - موسیقی آوازی (کلامی) :
موسیقی آوازی یا کلامی از کهن ترین موسیقی‌های لرستان است. این نوع موسیقی بیشتر در مراسم عروسی، سوگواری و فعالیتهای روزمره زندگی عشایر و روستائیان و توسط زنان و برخی موارد نیز توسط مردان اجرا می‌شود.
ب- موسیقی سازی

هم اکنون موسیقی لری در قالب ترانه به هفت بخش تقسیم می‌شود. بر اساس کاوش‌های باستان‌شناسی در مناطق لرنشین، تصویری از رقص و پایکوبی بر قطعه‌ای سفالی به دست آمده که قدمت موسیقی در این منطقه را به هزاره چهارم پیش از میلاد مسیح رقم می‌زند. همچنین از آثار و شواهد به دست آمده در این مناطق تصاویری از آلات موسیقی دوران مانند شیپور و تنبور بر روی ظروف نقره وجود دارد که حاکی از رواج موسیقی نزد این قوم در عهد ساسانی است.
امروزه نیز برخی از نغمه‌های باستانی در قالب مقامهای موسیقی قومی باقی مانده‌است.
البته توالی و ترتیب به هنگام اجرای رقص صورت می‌گرفت و در صورت دیدن سواران، مقام‌های موسیقی رقص قطع می‌گردید و به اجرای مقام‌های سوارکاری(موسیقی رزمی) می‌پرداختند.
مثلاً اگر مقام هل پرکه در حال اجرا بود، با دیدن سواران مقام نقاره نواخته می‌شد که در ابتدای مقامهای موسیقی سوارکاری است. در مناطق لر نشین توالی و ترتیب موسیقی غنایی بدین گونه‌است:سنگین سما، دوپا، سه پا، شانه شکی، گاه ضمن اجرای این مقامها، مقامهای دیگری مانن شیرین و خسرو، و سارو خوانی نیز اجرا می‌شود.

از ترانه‌های مشهور قوم لر می‌توان به قدم خیر، رنگینه، کش طلا(کفش طلا)، صنم گل و هالو گنم خر اشاره نمود.
موسیقی و ترانه‌های حماسی در قوم لر در دو جهت عمل نموده‌اند. تشویق ایلات و عشایر به شرکت و حضور در میادین نبرد(مانند ترانه دایه دایه) و حفظ و زنده نگهداشتن یاد برخی از شخصیتهای حماسی قوم لر در دو بخش بی‌کلام، مانند مقام‌های سحری، نقاره، شاره را، یا با کلام، مانند ترانه‌های دایه دایه، جنگ لر وکرمی اجرا می‌شود.

الف - بخش های موسیقی‌های آوازی (کلامی) :
موسیقی لری در قالب ترانه به بیش از هفت بخش تقسیم می‌شود که عبارتند از : موسیقی و ترانه‌های غنایی و عاشقانه ، حماسی و رزمی ، سوگواری ، موسیقی و ترانه‌های فصول، موسیقی و ترانه‌های کار، موسیقی و ترانه‌های طنز ، سرودهای مذهبی .
1. موسیقی و ترانه‌های غنایی و عاشقانه : شامل ترانه‌ها و آهنگ‌هایی است در وصال یا فراق معشوق مانند ترانه‌های هی لو، بینا بینا، کیودار یا نغمه‌های شیرین و خسرو، ساری خوانی، میربگی(میرونه) و ده‌ها ترانه دیگر که در مقامهای مختلف موسیقی لری اجرا می‌گردد .
از ویژگی‌های ترانه‌های عاشقانه خصوصیات اشعار آن است که خاص یک مقام نیست، یعنی اگر بیتی را در مقام سنگین سماع خواندیم می‌توانیم آن را نیز در مقام دو پا، سه پا و یا شانه شکی نیز خوانده و اجرا کنیم.
برخی از این آوا‌ها عبارتند از:
کچکله شیرازی ، کوش طلا ، هالو گنم خر ، که به معنی ((دایی گندم خر)) است و از ترانه‌های مشهور لری در مقام سه پا است.
آواهای عاشقانه مانند:
کیودار - یا کبود دار - (همچنین درخت کبود یا سپیدار) و منظور تشبیه معشوق و دلبر بوده که همچون سپیدار بلند قد و سر سبز و رعناست. ترانه کیودار در مقام سنگین سماع خوانده شده و سبک اجرای آن همانند بزران است.
آواهای عاشقانه مانند:
کیودار - یا کبود دار - (همچنین درخت کبود یا سپیدار) و منظور تشبیه معشوق و دلبر بوده که همچون سپیدار بلند قد و سر سبز و رعناست. ترانه کیودار در مقام سنگین سماع خوانده شده و سبک اجرای آن همانند بزران است.
کلنجه زرد - کلنجه نوعی کت مخمل زنانه در رنگ‌های الوان است که در گذشته زنان طبقات مرفه آنرا به تن می‌پوشیدند و این ترانه در وصف زنی است که کت مخمل زرد به تن دارد.
بزران بزران - منظور به صدا در آوردن زنگ یا دو چند فلز است. بزران در مقام سنگین سماع اجرا و خوانده می‌شود.

2. موسبقی و ترانه‌های حماسه رزمی : این سرودها بیانگر ارزشهای حماسی و رزمی جنگاوران در میان ایل هستند. مانند جنگ لرو، دایه دایه و یا مقامهای موسیقی بدون کلام که در رزم‌گاه و مسابقه به کار رفته‌اند، مانند جنگه را، سوارهو و نقاره.

3. موسیقی و ترانه‌های سوگواری: این موسیقی بیشتر جنبه آیینی داشته ‌است و در مواقع سوگواری از روزگار کهن تا کنون کاربرد فراوانی دارد، مانند چمری یا سایر مقامها، از جمله به صورت بی‌کلام، سحری، پاکتلی، شیونی ، و با کلام (مانند مراسم راراپیشکوه ، راراشتکوه ، راراشیرازی ، دنگ دال در مناطق مختلف بختیاری) اجرا می‌شود، و ده‌ها مقام دیگر

4. موسیقی و ترانه‌های فصول: موسیقی و ترانه‌های ویژه فصول مختلف مانند برزه کوهی، ماله ژیری، کوچ بارو .

5. موسیقی و ترانه‌های کار: به منظور سهولت و تسریع در کار مردان و زنان ایلاتی، این ترانه‌ها به صورت فردی یا دسته جمعی خوانده می‌شود، مانند ترانه‌های گل‌درو(برزیگری)، هوله(خرمن کوبی)، مشک زنی، شیردوشی و چوپانی و .........
ریتم این آواز‌ها معمولاً متأثر از صدای کار آن‌ها و مضامین شعر‌ها نیز متأثر از ابزار، وسایل ارزش‌های محیط زندگی و عشق به یار، سرزمین، گیاهان، درختان و هرچه را که به آن دلبسته‌اند است.
چنین آوازهایی را هنوز می‌توان در نقاط دور از هیا هوی شهر و شهر نشینی شنید.
لالایی (لاوه لاوه) - مادر از نخستین آوازه خوان زندگی است که همواره با نغمه‌های کهن و ابیاتی دلنشین و سرشاراز عشق و عاطفه مادری، فرزند دلبندش را به خوابی آرام و دلچسب فرو می‌برد.

6. موسیقی و ترانه‌های طنز: این ترانه‌ها اغلب در هجو شخص یا موضوع یا مکانی سروده شده و برخی اوقات نیز با حرکات نمایشی طنز آلود فرد یا افرادی همراه بوده‌است .می‌توان به ماست فروش ،هورم هورم ، هی راسی سله ، هی نبات ،
و کاسمسا اشاره نمود.

7. سرودهای مذهبی: بر اساس کلام‌های یارسان(از سروده‌های اهل حق)بوده، جنبه عرفانی و اعتقادی آن بسیار عمیق است. مانند ضامن آهو، سرای خاموشان(شهر بی‌صدا) و دوازده کلام یاری ..

ب - موسیقی سازی :
سازهای موسیقی لری عبارتند از سرنا، دهل، تال (کمانچه)، تنبک (تمک)، و سازهای سنتی مرسوم از جمله سازهایی هستند که در موسیقی قوم لر مورد استفاده قرار می‌گیرند. در این میان کمانچه تنها سازی است که با ساز سایر اقوام تفاوت اساسی دارد..
این موسیقی آنچنان که از اسمش پیداست با استفاده از سازهای بومی و توسط نوازندگان محلی اجرا می‌گردد. مقام‌های این نوع موسیقی عبارتند از: مقام‌های شادی (عروسی)، مقام‌های سوگواری، مقام‌های مذهبی یارسان، مقام‌های حماسی، مقام‌های دلتنگی و عاشقانه و..........

1- مقام‌های شادی (عروسی):
رقص (سنگین سماع، دو پا، سه پا، شا نه شکی، اشکاری):
و قتی صدای ساز بلند می‌شود لر‌ها دوست دارند که با آن همراه شوند. زن و مرد، پیرو جوان دست در دست هم یکی شوند و به اصطلاح محلی ((ببازند)) یعنی برقصند و به رقابت بپردازند و به یکدیگر عشق بورزند و شور وهمبستگیشان را در جشن عروسی بنمایانند.
زیرا که این شور لازمه بقای آن‌ها ست. معمولاً رقص بومی با ریتمی آرام در مقام سنگین سماع (رقص سنگین) توسط نوازندگان محلی با نواختن سرنا و دهل در میان عشایر و روستاییان و کمانچه و تمبک در شهر‌ها آغاز می‌گردد و در مقام‌های دیگر به نام دو پا، سه پا، شانه شکی به اوج خود می‌رسد و دوباره آرام می‌گیرد.
نوع ساز: (سرنا، دهل، تنبک، کمانچه)
رقص و آواز: (بینا بینا، کیودار، کلنجه زرد)

2- مقام‌های سوگواری:
نوع ساز (دهل، سرنا) موسیقی سوگواری بیشتر جنبه آیینی داشته و در مراسم عزاداری از روزگار کهن تا کنون کاربرد فراوان دارند معروف‌ترین مقام‌های آن عبارتند از:
پاکتلی ، چمری یا چمرانه ، و.........
سحری - نواختن این مقام نوعی بیدار باش در سحرگاهان بوده در گذشته هنگام نواخته شدن این مقام توسط سرنا بر فراز بام‌ها و بلندی‌ها، ایلات از وقوع یک خبر مهم مطلع می‌شوند خود را آماده شرکت در آن مراسم می‌کردند بالطبع در هنگام جنگ نیز خود را آماده شرکت در نبرد می‌کردند.
شیونی ، یاری ، کریمخانی و.....

3-مقام‌های عاشقانه و دلتنگی (کمانچه و تنبک) :
معروف‌ترین مقام‌های این موسیقی عبارتند از: کچکله شیرازی - قدم خیر - و......

تحلیل ملودی ترانه‌ها
قوم لر به ویژه در منطقه لرستان نسبت به سایر اقوام بیشترین بهره را از دستگاه ماهور برده‌اند. آمیختگی فرهنگی با این دستگاه سبب ایجاد گوشه شیرین خسرو در ماهور شده است. چنین گوشه‌ای در موسیقی سنتی ایران در دستگاه شور وجود دارد و اجرای این گوشه در دستگاه ماهور، منحصر به قوم لر است.

ساز کمانچه به عنوان ساز رسمی مردم لر ایفای نقش می‌کند. نحوه نوازندگی و ایجاد ویبراسیونها توسط نوازندگان محلی باعث می‌گردد نوعی لهجه خاص مربوط به این قوم در ملودی‌ها طنین بیندازد.
این لهجه ملودیک ناشی از اجرای زینت‌های خاص توسط نوازندگان و تاکید بر فواصلی است که با آنچه مبنای فواصل موسیقی غربی است، تفاوت دارد.
همچنین در بسیاری از قسمت‌ها شروع از درجه دوم (نت ر) است و در مواردی ایست قطعات نیز بر این درجه استوار است که باعث تفاوتهایی در نحوه بیان با دستگاه ماهور در ردیف می‌گردد.
ملودی‌ها در سه بخش باستانی(شامل کلام‌ها)، روستایی(همراه با دوزله و دهل) و شهری(همراه با کمانچه و گاه در کنار سایر سازها) قرار می‌گیرند.
از جمله نغمه‌های باستانی می‌توان به مقام‌های سحری، مور {هوره } و چمری اشاره کرد.
برگرفته : نگین زاگرس
بازگشت